Co to jest zapalenie żył powierzchownych?

Zapalenie żył powierzchownych to proces zapalny dotyczący żyły położonej w powierzchownym układzie żylnym, zwykle współistniejący ze skrzepliną zajmującą światło naczynia. Z tego powodu często stosuje się nazwę zakrzepica żył powierzchownych (superficial vein thrombosis, SVT) lub zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych.

Schorzenie dotyczy żył przebiegających nad powięzią mięśniową. Ich podskórny przebieg odróżnia zapalenie żył powierzchownych od zakrzepicy żył głębokich (DVT, deep vein thrombosis), obejmującej odrębny układ żylny i mającej inny profil ryzyka.

W klasyfikacji ICD–10 zapalenie i zakrzepowe zapalenie żył należą do kategorii I80, natomiast zajęcie naczyń powierzchownych kończyn dolnych oznacza się kodem I80.0.

Ostry epizod SVT zwykle wygasa w ciągu około 2–6 tygodni. Sam proces przebudowy i organizacji skrzepliny może jednak trwać dłużej, dlatego zmiany w obrębie żyły mogą utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni, a niekiedy przez kilka miesięcy.

Rodzaje zapalenia żył powierzchownych

W praktyce flebologicznej wyróżniamy kilka rodzajów zapalenia żył powierzchownych:

• SVT związane z żylakami – najczęstsza postać, rozwijająca się w obrębie żył zmienionych żylakowato, zwykle w kończynach dolnych.
• SVT żył nieżylakowatych – występuje w żyle bez wcześniejszych zmian żylakowych i może wymagać szerszej oceny możliwego podłoża choroby.
• SVT związane z cewnikiem lub wkłuciem dożylnym – najczęściej dotyczy powierzchownych żył kończyny górnej po założeniu kaniuli dożylnej.
• Nawracające lub wędrujące SVT – obejmuje powtarzające się epizody zakrzepowego zapalenia żył w tym samym albo w różnych odcinkach układu powierzchownego.
• Septyczne zakrzepowe zapalenie żył – rzadsza postać, w której zakażeniu naczynia i zakrzepowi mogą towarzyszyć objawy ogólnoustrojowego zakażenia.
• Choroba Mondora – szczególna, rzadka postać dotycząca powierzchownych żył ściany klatki piersiowej.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka zapalenia żył powierzchownych?

Zapalenie żył powierzchownych zwykle ma charakter wieloczynnikowy. Jego etiologia wiąże się z elementami triady Virchowa: zastojem krwi w żyłach i innymi zaburzeniami przepływu, uszkodzeniem ściany naczynia oraz nadkrzepliwością.

Przyczyny żylne i anatomiczne:

• Żylaki kończyn dolnych – najczęstsze podłoże SVT. Poszerzenie żył i nieprawidłowa praca zastawek prowadzą do zastoju krwi. W badaniach żylaki stwierdza się u około 75–90% pacjentów z SVT kończyn dolnych.
• Przewlekła niewydolność żylna – utrudniony odpływ krwi sprzyja zastojowi i zakrzepicy.
• Przebyta zakrzepica żylna – zwiększa ryzyko nawrotów.

Przyczyny mechaniczne i jatrogenne:

• Uraz żyły – może uszkodzić śródbłonek i uruchomić proces krzepnięcia.
• Kaniula, cewnik lub wstrzyknięcia dożylne – mogą powodować miejscowe podrażnienie i zapalenie żyły.
• Operacja lub zabieg chirurgiczny – ryzyko zwiększają uraz tkanek i czasowe ograniczenie ruchu.

Czynniki związane z unieruchomieniem i stylem życia:

• Długotrwałe unieruchomienie – spowalnia odpływ krwi żylnej.
• Wielogodzinne podróże w pozycji siedzącej – mogą nasilać zastój w kończynach dolnych.
• Otyłość – wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zakrzepowym.

Czynniki hormonalne:

• Ciąża i połóg – wiążą się ze zmianami w składzie krwi i fizjologicznym wzrostem krzepliwości.
• Antykoncepcja estrogenowa i hormonalna terapia zastępcza – mogą zwiększać ryzyko zakrzepicy.

Czynniki genetyczne i zaburzenia krzepnięcia:

• Czynnik V Leiden i mutacja protrombiny G20210A – należą do najważniejszych dziedzicznych trombofilii.
• Niedobór antytrombiny, białka C lub białka S – osłabia naturalne mechanizmy hamujące krzepnięcie.
• Zespół antyfosfolipidowy – jest nabytą trombofilią zwiększającą ryzyko powstawania zakrzepów.

Choroby ogólnoustrojowe:

• Nowotwory – mogą prowadzić do stanu nadkrzepliwości.
• Choroby zapalne i autoimmunologiczne – niektóre choroby tkanki łącznej, zapalenie naczyń w chorobie Behçeta i choroba Buergera mogą obejmować układ żylny.
• Ciężkie zakażenia – w niektórych przypadkach mogą prowadzić do septycznego zakrzepowego zapalenia żył.

Jeżeli SVT pojawia się w żyle niezmienionej żylakowato, nawraca albo występuje bez wyraźnych czynników ryzyka, lekarz może poszerzyć diagnostykę w kierunku trombofilii, chorób zapalnych lub chorób nowotworowych.

Jakie są objawy zapalenia żył powierzchownych?

Objawy zapalenia żył powierzchownych zwykle pojawiają się wzdłuż przebiegu zajętej żyły. Typowy obraz kliniczny, który często obserwuję w swojej praktyce jako flebolog, obejmuje miejscowy stan zapalny oraz stwardnienie naczynia.

Najczęstsze objawy SVT:

• Ból i tkliwość – występują nad zajętym odcinkiem żyły; przy SVT podudzia bolesna może być również łydka.
• Zaczerwienienie skóry – zwykle przebiega wzdłuż zmienionego naczynia. Przy ciemniejszej karnacji zmiana koloru może być mniej wyraźna.
• Miejscowy obrzęk – może dotyczyć okolicznych tkanek wokół zajętej żyły.
• Ucieplenie skóry – skóra nad zmienionym naczyniem może być wyraźnie cieplejsza.
  
  
• Twardy i bolesny sznur pod skórą – jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów zakrzepicy żyły powierzchownej.
• Stwardnienie lub bolesne guzki w obrębie żylaków – mogą pojawić się, gdy proces obejmuje wcześniej poszerzone żyły.
• Świąd lub uczucie napięcia skóry – mogą towarzyszyć miejscowej reakcji zapalnej.
• Stan podgorączkowy lub gorączka – występują rzadziej i wymagają uwzględnienia nasilenia procesu oraz ewentualnego zakażenia.

Po ustąpieniu ostrego stanu zapalnego stwardnienie żyły lub przebarwienie skóry może utrzymywać się dłużej niż ból i zaczerwienienie. Samo utrzymywanie się wyczuwalnego zgrubienia nie musi więc oznaczać dalszego narastania choroby.

Pilnej oceny lekarskiej wymagają nagły lub znaczny obrzęk całej kończyny, szybko rozszerzające się zmiany, duszność oraz ból w klatce piersiowej. Mogą one wskazywać na współistniejącą zakrzepicę żył głębokich albo zatorowość płucną.

Jak diagnozować i leczyć zapalenie żył powierzchownych?

Podstawowy schemat diagnostyczny obejmuje badanie lekarskie oraz USG Doppler. Badanie pozwala ocenić naczynia żylne i zasięg zakrzepu oraz wykluczyć zakrzepicę żył głębokich. Oznaczenie D-dimerów nie zastępuje USG, a w różnicowaniu przyczyn obrzęku uwzględnia się również obrzęk chłonny.

Najczęściej stosowane metody obejmują:

• Leczenie przeciwkrzepliwe – jest wskazane w wielu przypadkach SVT o większym zasięgu (bardziej rozległych niż 1 krótki odcinek żylaka), lub położonego w pobliżu żył głębokich. Przy zakrzepie dłuższym niż 5 cm i oddalonym o ponad 3 cm od ujścia odpiszczelowo-udowego wytyczne zalecają m.in. 2,5 mg fondaparynuksu raz na dobę przez 45 dni. 
• Pełną antykoagulację przy zakrzepie blisko układu głębokiego – SVT położone w odległości do 3 cm od połączenia z układem żył głębokich wymaga pełnej antykoagulacji ze względu na większe ryzyko progresji zakrzepicy (stwierdzenie tego wymaga USG żył kd.).
• Leczenie objawowe – przy krótkiej, dystalnej zakrzepicy o małym ryzyku powikłań lekarz może zalecić leki przeciwzapalne i przeciwbólowe oraz obserwację. W części przypadków potrzebna jest kontrola ultrasonograficzna. 
• Kompresjoterapię – właściwy dobór pończoch uciskowych może być elementem postępowania, szczególnie u pacjentów z żylakami i przewlekłą niewydolnością żylną.
• Leczenie przyczyny żylnej – jeżeli SVT powstało na tle żylaków i USG wykazuje patologiczny refluks w żyle odpiszczelowej lub odstrzałkowej, po ustąpieniu ostrego zapalenia można rozważyć leczenie chirurgiczne lub wewnątrznaczyniowe. 
• Antybiotykoterapię – stosuje się w przypadku potwierdzonego lub silnie podejrzewanego zakażenia. Typowe, niezakażone SVT nie stanowi samo w sobie wskazania do antybiotyku.

Przy wyborze leczenia bierzemy pod uwagę nie tylko wygląd zmiany na skórze. Dwa podobnie wyglądające przypadki mogą wymagać odmiennego postępowania, jeżeli różnią się długością zakrzepu lub jego odległością od układu żył głębokich.

FAQ

Czy zapalenie żył powierzchownych jest bolesne?

Tak. Częsta dolegliwość to ból wzdłuż zajętej żyły, któremu mogą towarzyszyć tkliwość, zaczerwienienie, obrzęk, ocieplenie skóry oraz twarde zgrubienie pod skórą.

Czego nie wolno robić przy zapaleniu żył powierzchownych?

Przede wszystkim nie należy długotrwale unieruchamiać kończyny. Zwykle zalecamy zachowanie codziennej aktywności w granicach tolerowanego bólu, a intensywny wysiłek może wymagać czasowego ograniczenia. Przy stosowaniu leków przeciwkrzepliwych nie należy samodzielnie przyjmować ibuprofenu ani innych NLPZ bez konsultacji z lekarzem.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. 

Źródła i materiały dodatkowe

Podolak-Dawidziak M., Krasiński Z., Urbanek T. i wsp., Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa – profilaktyka, rozpoznawanie i leczenie. Wytyczne polskie – aktualizacja 2025, „Medycyna Praktyczna”, 2025, wydanie specjalne nr 1, s. 1–120.

Neubauer-Geryk J., Bieniaszewski L., Zakrzepica żył powierzchownych, „Forum Medycyny Rodzinnej”, 2018, t. 12, nr 3, s. 99–101.

Tomkowski W., Kuca P., Urbanek T., Chmielewski D., Krasiński Z., Pruszczyk P. i wsp., Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa – wytyczne profilaktyki, diagnostyki i terapii. Konsensus Polski 2017, „Acta Angiologica”, 2017, t. 23, nr 2, s. 73–113.

Zubilewicz T., Terlecki P. (red.), Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, MediPage, Warszawa 2013.

Molski M., Zakrzepica żył powierzchownych, „Praktyczna Ortopedia i Traumatologia”, 2018, aktualizacja 2024.

O autorze

Lek. Antoni Leja – założyciel przychodni specjalistycznej Smart Medica, absolwent I Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Specjalista z zakresu chirurgii ogólnej, proktolog i flebolog. Numer Prawa Wykonywania Zawodu: 3161945.

‍