Zakrzepica to choroba, w której w naczyniu krwionośnym powstaje skrzep utrudniający prawidłowy przepływ krwi. Najczęściej dotyczy żył kończyn dolnych i może długo dawać niejednoznaczne objawy, dlatego jej wczesne rozpoznanie bywa trudne. W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać zakrzepicę, kiedy zgłosić się do lekarza oraz na czym polega diagnostyka, leczenie i profilaktyka.
Czego dowiesz się z tego artykułu:
Zakrzepica to stan, w którym w świetle naczynia krwionośnego powstaje skrzep, czyli zakrzep. Tworzą go płytki krwi, białka układu krzepnięcia krwi i komórki krwi. Sam mechanizm krzepnięcia jest naturalną ochroną przed krwawieniem. Problem zaczyna się przy powstaniu zakrzepu, ponieważ skrzep może utrudniać odpływ krwi i nasilać zastój żylny.
Zakrzep może powstać w żyle, tętnicy lub jamach serca. Gdy częściowo albo całkowicie zamyka naczynie, zaburza krążenie w danym obszarze. Mechanizm rozwoju zakrzepicy opisuje triada Virchowa, czyli współistnienie:
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa jest trzecim najczęstszym ostrym zespołem sercowo-naczyniowym na świecie, po zawale serca i udarze mózgu. Obejmuje przede wszystkim zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną.
ZŻG oznacza powstanie zakrzepu w układzie żył głębokich, czyli w naczyniach położonych pod powięzią mięśniową. Zakrzepica żył głębokich występuje najczęściej w obrębie żył głębokich kończyn dolnych, między innymi żył piszczelowych, udowych lub biodrowych. Zakrzepica dystalna obejmuje żyły położone poniżej kolana, dlatego może dotyczyć na przykład żył piszczelowych lub strzałkowych.
Zakrzep utrudnia odpływ krwi żylnej, dlatego może powodować obrzęk, ból, tkliwość lub zmianę koloru skóry. U części pacjentów choroba przebiega jednak bez wyraźnych objawów – w Smart Medica badanie USG Doppler wykonujemy m.in. u pacjentów z objawami sugerującymi zakrzepicę, przed kwalifikacją do leczenia żylaków oraz w ramach kontroli po wybranych zabiegach żylnych.
Roczna zapadalność na zakrzepicę żył głębokich wynosi od 53 do 162 przypadków na 100 000 osób.
Zakrzepica żył powierzchownych rozwija się w naczyniach leżących bliżej skóry i często bywa określana jako zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych. Zwykle powoduje bolesne zgrubienie w przebiegu żyły, zaczerwienienie skóry i miejscową tkliwość.
Schorzenie nie zawsze ma łagodny przebieg, ponieważ zakrzep położony blisko ujścia do układu żył głębokich może sprzyjać rozwoju zakrzepicy żył głębokich lub zatorowości płucnej. Szczególnej oceny wymaga zakrzepica żył powierzchownych zlokalizowana blisko ujścia odpiszczelowo-udowego lub odstrzałkowo-podkolanowego, a także rozległa zakrzepica powierzchowna kończyny dolnej.
Zakrzep zwykle rozwija się pod wpływem kilku nakładających się mechanizmów, a jego pierwsze sygnały mogą być mylone z przeciążeniem kończyny.
Objawy zakrzepicy zależą od lokalizacji skrzepu, jego rozległości i stopnia utrudnienia odpływu krwi. Podobne objawy mogą występować przy urazie mięśnia, stanie zapalnym skóry, niewydolności żylnej lub obrzęku limfatycznym.
Objawy zakrzepicy:
Objawy ogólne, takie jak gorączka, osłabienie lub nagła duszność, wymagają pilnej pomocy medycznej, zwłaszcza gdy towarzyszy im ból kończyny.
Do przyczyn występowania zakrzepicy można zaliczyć:
Czynniki ryzyka nie oznaczają, że choroba musi wystąpić, ale zwiększają ryzyko jej pojawienia się, szczególnie, gdy kilka obciążeń występuje jednocześnie.
Do czynników ryzyka zakrzepicy zaliczają się:
Zakrzepicy nie zawsze da się zapobiec, ponieważ jej rozwój może wynikać z wieku, chorób, operacji, urazów, ciąży lub wrodzonej skłonności do krzepnięcia krwi. Można jednak znacząco zmniejszyć ryzyko, zwłaszcza przez ograniczanie zastoju krwi w żyłach i właściwe postępowanie w sytuacjach podwyższonego ryzyka.
Jak zapobiegać zakrzepicy:
Podczas konsultacji lekarz może ocenić indywidualne czynniki ryzyka i omówić zasady profilaktyki odpowiednie dla danego pacjenta.
Nieleczona zakrzepica może prowadzić do zatorowości płucnej, czyli sytuacji, w której fragment skrzepu odrywa się i zamyka światło tętnicy płucnej. Takie zatory mogą nagle zaburzyć pracę układu krążenia i oddychania. To stan bezpośredniego zagrożenia życia, zwłaszcza gdy pojawia się nagła duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie lub krwioplucie.
Zakrzep może też trwale uszkodzić żyły i ich zastawki, co sprzyja zespołowi pozakrzepowemu. Zakrzepica może być chorobą groźną, szczególnie gdy dotyczy układu żył głębokich. Dlatego objawy sugerujące zakrzepicę wymagają pilnej diagnostyki i decyzji lekarskiej co do dalszego postępowania.
Rozpoznanie zakrzepicy żył zaczyna się od wywiadu, oceny czynników ryzyka i badania kończyny. Lekarz ocenia obrzęk, ból, tkliwość, ucieplenie skóry oraz zmianę koloru. To podstawa, aby rozpoznać zakrzepicę i odróżnić ją od urazu, zapalenia skóry lub niewydolności żylnej. Najważniejszym badaniem jest USG żył metodą Dopplera, które pokazuje drożność naczyń, przepływ krwi i ewentualne cechy zakrzepu. W diagnostyce wykorzystuje się też oznaczanie poziomu tzw Dimeru D , czyli produktu rozpadu skrzepu, które mogą wzrastać przy nasilonym procesie krzepnięcia krwi. Ich niski wynik może pomagać w wykluczeniu choroby, ale podwyższony wynik nie potwierdza jej samodzielnie.
Leczenie zależy od lokalizacji zakrzepu, nasilenia objawów i ryzyka zatorowości płucnej. Najczęściej stosuje się leki przeciwkrzepliwe, które ograniczają powiększanie skrzepu i zmniejszają ryzyko kolejnych zakrzepów. Decyzję, jakie badania na zakrzepicę zrobić i jak długo prowadzić leczenie, powinien podjąć lekarz. W wybranych przypadkach potrzebne są pończochy uciskowe, leczenie zabiegowe lub pilna diagnostyka w kierunku zatorowości płucnej.
Pilnej konsultacji wymaga nagły obrzęk jednej kończyny, ból łydki lub uda połączony z uciepleniem skóry, zaczerwienieniem albo sinym zabarwieniem. Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają objawy mogące sugerować zatorowość płucną: nagła duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie, krwioplucie lub nagłe pogorszenie stanu ogólnego.
Zakrzepica i żylaki to różne problemy żylne, choć u części pacjentów mogą współistnieć. Aktywna zakrzepica żył głębokich jest przeciwwskazaniem do części zabiegów żylnych, dlatego przed leczeniem żylaków konieczna jest kwalifikacja lekarska oraz badanie USG Doppler.
Po wykluczeniu przeciwwskazań w Smart Medica pacjenci mogą skorzystać z małoinwazyjnych metod leczenia żylaków i drobnych zmian naczyniowych:
Dobór zabiegu zależy od wyniku diagnostyki, rodzaju zmian żylnych i ogólnego stanu zdrowia pacjenta.
Zakrzepica jest chorobą możliwą do leczenia, a terapia zmniejsza ryzyko powiększania się skrzepu, zatorowości płucnej i nawrotu. U części pacjentów skrzep wchłania się całkowicie, u innych może pozostawić przewlekłe objawy żylne.
Leczenie przeciwkrzepliwe trwa zwykle co najmniej 3 miesiące, ale czas terapii zależy od przyczyny zakrzepicy, lokalizacji skrzepu i ryzyka nawrotu. U części pacjentów lekarz może zalecić dłuższe leczenie.
Po rozpoznaniu zakrzepicy i rozpoczęciu leczenia zwykle zaleca się łagodny ruch oraz regularne chodzenie, jeśli pozwalają na to ból i stan pacjenta. Długie leżenie sprzyja zastojowi krwi, ale uniesienie nogi może pomagać zmniejszyć obrzęk podczas odpoczynku.
Powrót do pracy zależy od objawów, rodzaju leczenia i charakteru obowiązków. Praca siedząca wymaga częstych przerw na ruch, a praca fizyczna lub związana z ryzykiem urazu powinna być omówiona z lekarzem, zwłaszcza przy lekach przeciwkrzepliwych.
Nie ma jednej obowiązkowej pozycji do spania przy zakrzepicy. Przy obrzęku pomocne bywa ułożenie nogi nieco wyżej, a pacjent powinien unikać ucisku i zakładania nogi na nogę, ponieważ może to ograniczać przepływ krwi.
Zakrzepica może boleć, najczęściej w łydce, udzie lub całej kończynie, ale nie zawsze daje wyraźne dolegliwości. Typowe objawy to także obrzęk, tkliwość, zaczerwienienie i ucieplenie skóry.
U większości pacjentów umiarkowane picie kawy nie jest przeciwwskazane, ale warto zapytać lekarza lub farmaceutę o możliwe interakcje z konkretnym lekiem. Przy leczeniu przeciwkrzepliwym szczególnie ważne jest przyjmowanie leków dokładnie według zaleceń i unikanie samodzielnych zmian terapii.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.
Tomkowski W., Kuca P., Urbanek T. i wsp. Żylna choroba zakrzepowo–zatorowa — wytyczne profilaktyki, diagnostyki i terapii. Konsensus Polski 2017. Acta Angiologica, 2017.
Zawilska K., Bała M., Błędowski P. i wsp. Polskie wytyczne profilaktyki i leczenia żylnej choroby zakrzepowo–zatorowej — aktualizacja 2012, część 1. Medycyna Praktyczna, 2012.
Zawilska K., Bała M., Błędowski P. i wsp. Polskie wytyczne profilaktyki i leczenia żylnej choroby zakrzepowo–zatorowej — aktualizacja 2012, część 2. Medycyna Praktyczna, 2012.
Niżankowski R., Windyga J. Zakrzepica żył głębokich [w:] Gajewski P. red., Interna Szczeklika 2020. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2020.
Zakrzepica żylna – materiały dla pacjentów. Medycyna Praktyczna.
Dr Antoni Leja – założyciel przychodni specjalistycznej Smart Medica, absolwent I Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Specjalista z zakresu chirurgii ogólnej, proktolog i flebolog. Numer Prawa Wykonywania Zawodu: 3161945.
